संवाददाता नरेन्द्र ज्ञवाली
आजको डिजिटल युगमा कृत्रिम बौद्धिकता अर्थात एआई मानव सभ्यताको सबैभन्दा शक्तिशाली र रूपान्तरणकारी प्रविधिका रूपमा उदाएको छ । स्वास्थ्य, शिक्षा र उद्योग मात्र होइन, आमसञ्चार र पत्रकारिताको क्षेत्र पनि एआईको प्रभावबाट अछुतो रहन सकेको छैन । एआईले समाचार संकलन, सामग्री उत्पादन र सूचना वितरणको परम्परागत स्वरूपलाई पूर्ण रूपमा परिवर्तन गरिदिएको छ । यस तीव्र प्राविधिक परिवर्तनको बीचमा मिडियाको भूमिका र जिम्मेवारी पहिले भन्दा अझ बढी संवेदनशील र चुनौतीपूर्ण बनेको छ ।
एआई प्रविधिको विकासले मिडिया क्षेत्रमा अभूतपूर्व अवसरहरू ल्याएको छ । स्वचालित लेखन , भाषा अनुवाद, भिडियो तथा अडियो सम्पादन, र ठूला डाटावेसहरूको द्रुत विश्लेषण जस्ता कार्यहरू अहिले एआई टुलहरूका कारण सेकेन्डभरमै सम्भव भएका छन । यसले पत्रकारहरूको कार्यक्षमता बढाएको छ र सञ्चार गृहहरूको प्राविधिक लागत घटाएको छ । साथै, एआई अल्गोरिदमले पाठक वा दर्शकको रुचि र व्यवहारको विश्लेषण गरी उनीहरूलाई व्यक्तिगत रूपमा मन पर्ने सामग्रीहरू सिफारिस गर्न सक्छ, जसले मिडियाको पहुँच र उपभोक्ताको संलग्नतालाई बढाउँछ ।
तर, यो प्रविधिको अर्को पाटो निकै भयावह र चुनौतीपूर्ण छ । एआईको दुरूपयोग गरेर डिपफेक प्रविधिमार्फत कसैको पनि नक्कली भिडियो वा अडियो बनाउन सहज भएको छ । यसले गर्दा अनलाइन र सामाजिक सञ्जालहरूमा फेक न्यूज र गलत सूचनाको बाढी नै आएको छ । यस्ता भ्रामक सामग्रीहरूले समाज भड्काउने र व्यक्तिको चरित्र हत्या गर्ने खतरा बढाएका छन् । एआईले सिर्जना गर्ने सामग्रीमा मानवीय संवेदना, संवेगात्मक संवेदनशीलता र नैतिक चेत हुँदैन, जसका कारण पत्रकारिताको मूल मर्ममाथि नै प्रहार भइरहेको छ । यस्तो संकटपूर्ण र संवेदनशील परिस्थितिमा आधुनिक मिडियाको भूमिका अत्यन्त महत्वपुर्ण हुन्छ । समाजमा सत्य र प्रमाणित तथ्य मात्र पस्कनु आजको मिडियाको पहिलो कर्तव्य हो । मिडिया आफैंले पनि सूचनाको विश्वसनीयता जाँच्न अत्याधुनिक एआई टुलहरूको प्रयोग गर्नुपर्छ ।
एआईलाई पत्रकारको विकल्पका रूपमा नभई एउटा उपयोगी साधनका रूपमा मात्र हेरिनुपर्छ । समाचारको अन्तिम सम्पादन, नीतिगत निर्णय र नैतिक जिम्मेवारी सधैं मानव पत्रकारकै हातमा हुनुपर्दछ । एआई अल्गोरिदमले मानिसलाई उनीहरूको रुचिको एउटै दायरामा मात्र सीमित पारिदिने जोखिम हुन्छ । मिडियाले समाजका विभिन्न वर्ग, क्षेत्र र फरक विचारहरूलाई निष्पक्ष र सन्तुलित रूपमा स्थान दिनुपर्छ । मिडियाले आम नागरिकलाई एआईको प्रभाव, डिपफेक प्रविधि र सूचना कसरी पहिचान गर्ने भन्नेबारे सचेत गराउन नियमित रूपमा शिक्षामूलक सामग्रीहरू प्रसारण गर्नुपर्छ ।
निष्कर्षमा, एआई एउटा यस्तो अपरिहार्य शक्ति हो जसलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन । मिडियाले यस प्रविधिबाट डराउनुको सट्टा यसलाई रचनात्मक र जिम्मेवार ढंगले आत्मसात् गर्नुपर्छ । प्रविधिको प्रयोग जतिसुकै आधुनिक भए पनि मिडियाले आफ्नो स्थापित व्यावसायिक मूल्य, निष्पक्षता र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई कायमै राख्न सकेमा मात्र लोकतन्त्र र सत्यको रक्षा हुन सक्छ ।
