आजको तीव्र परिवर्तनशील समाजमा युवापुस्ता अवसर र चुनौतीबीच मानसिक तनावको गहिरो दबाबमा परिरहेका छन् । परिवार, शिक्षा, समाज र रोजगारीका कारण बढ्दो चिन्ताले युवाको मानसिक स्वास्थ्य संकटतर्फ संकेत गरिरहेको छ ।
–मोहनप्रसाद मैनाली
आजको तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको संसारमा युवापुस्ता अभूतपूर्व अवसर र चुनौतीबीच उभिएको छ । प्रविधिको विस्तार, प्रतिस्पर्धाको चाप, पारिवारिक अपेक्षा, आर्थिक असुरक्षा, र सामाजिक तुलना—यी सबैले मिलेर युवामा मानसिक तनावको स्तर उल्लेखनीय रूपमा बढाएको छ । मानसिक स्वास्थ्यबारे चेतना बढ्दै गए पनि व्यवहारमा भने अझै पर्याप्त संवेदनशीलता र सहयोगी संरचना निर्माण हुन सकेको छैन । यस्तो अवस्थामा समाजको भूमिका अत्यन्त निर्णायक बन्छ ।
मानसिक तनाव हुनुमा पहिलो कारण त परिवारको भूमिकानै हो । परिवार व्यक्तिको पहिलो सामाजिक इकाइ भएकाले युवाको भावनात्मक विकासमा यसको प्रभाव गहिरो हुन्छ । तर, धेरै परिवारमा अझै पनि सफलतालाई शैक्षिक उपलब्धि वा आर्थिक हैसियतसँग मात्र जोडेर हेरिन्छ । यसले युवामा निरन्तर दबाब सिर्जना गर्छ । अभिभावकहरूले आफ्ना अधूरा सपना सन्तानमार्फत पूरा गर्न खोज्दा, युवाले आफ्नो रुचि र क्षमताभन्दा बाहिरका लक्ष्य बोकेर हिँड्न बाध्य हुन्छन् । यसले आत्मविश्वासमा कमी, चिन्ता, र अवसादजस्ता समस्या निम्त्याउँछ । त्यसैले परिवारले संवाद, सहानुभूति र स्वीकृतिमा आधारित वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ ।
शिक्षण संस्थाको भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । विद्यालय र कलेजहरू केवल ज्ञान दिने थलो मात्र होइनन्, व्यक्तित्व विकासका केन्द्र पनि हुन् । तर, हाम्रो शिक्षाप्रणाली अझै पनि अंक–केन्द्रित र प्रतिस्पर्धामुखी छ । परीक्षामा असफल हुनु वा अपेक्षित नतिजा नआउनु युवाका लागि ठूलो मानसिक आघात बन्न सक्छ । शिक्षण संस्थाहरूले परामर्श सेवा (काउन्सेलिङ), जीवनोपयोगी सीप र भावनात्मक सन्तुलनबारे प्रशिक्षणलाई पाठ्यक्रममा समावेश गर्न जरुरी छ । शिक्षकहरूले पनि विद्यार्थीको मनोवैज्ञानिक अवस्थालाई बुझ्ने र सहयोग गर्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ ।
समाजमा विद्यमान धारणा र संस्कारले पनि युवाको मानसिक स्वास्थ्यमा प्रभाव पार्छ । अझै पनि मानसिक रोगलाई कमजोरी वा पागलपनको रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति छ । यस्तो कलंकले गर्दा धेरै युवा आफ्नो समस्या खुलस्त रूपमा व्यक्त गर्न सक्दैनन् । सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोगले पनि तुलना र असन्तुष्टि बढाएको छ । अरूको सजाइएको सफलता देखेर आफ्नै जीवनप्रति निराशा बढ्ने प्रवृत्ति देखिन्छ । त्यसैले समाजले मानसिक स्वास्थ्यलाई शारीरिक स्वास्थ्यसरह सामान्य र महत्वपूर्ण विषयका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ ।
रोजगारी र आर्थिक पक्ष पनि मानसिक तनावको प्रमुख कारण बनेको छ । उच्च शिक्षा हासिल गरेपछि पनि उपयुक्त रोजगारी नपाउनु वा काममा असुरक्षा हुनु, युवामा भविष्यप्रति अनिश्चितता बढाउँछ । यसले दीर्घकालीन चिन्ता र तनाव निम्त्याउँछ । राज्य र समाजले सीपमूलक शिक्षा, उद्यमशीलता प्रवद्र्धन र रोजगारी सिर्जनामा ध्यान दिनुपर्छ, जसले युवालाई आत्मनिर्भर बन्न मद्दत गर्छ ।
अब प्रश्न उठ्छ—समाजले के गर्न सक्छ ? मानसिक स्वास्थ्यबारे खुला संवादको वातावरण बनाउनु आवश्यक छ । घर, विद्यालय, कार्यस्थल सबैतिर भावनात्मक अभिव्यक्तिलाई प्रोत्साहन गरिनुपर्छ । परामर्श सेवा र मनोवैज्ञानिक सहयोग सहज रूपमा उपलब्ध गराउनुपर्छ । मिडिया र सामाजिक सञ्जालले जिम्मेवार भूमिका निर्वाह गर्दै यथार्थपरक र सकारात्मक सन्देश फैलाउनुपर्छ । समुदायस्तरमा सहयोगी समूह गठन गरी युवालाई अनुभव साटासाट गर्ने अवसर दिनुपर्छ ।
मानसिक तनाव व्यक्तिगत मात्र नभई सामाजिक समस्या हो । यसको समाधानका लागि सामूहिक प्रयास आवश्यक छ । यदि समाजले युवालाई केवल उपलब्धिको आधारमा मूल्यांकन गर्ने होइन, उनीहरूको भावनात्मक अवस्था बुझ्ने र साथ दिने संस्कार विकास गर्न सकेमा, मानसिक तनावको बोझ उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सकिन्छ । स्वस्थ युवा भनेको स्वस्थ समाजको आधार हो, त्यसैले युवाको मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकतामा राख्नु आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो ।
