–मोहनप्रसाद मैनाली
नेपालको वर्तमान शिक्षा प्रणाली लामो समयदेखि ज्ञानमूलक ढाँचामा आधारित रहँदै आएको छ, जहाँ विद्यार्थीहरूलाई सैद्धान्तिक जानकारीमा केन्द्रित गरिन्छ तर व्यावहारिक सीपको विकासमा अपेक्षाकृत कम ध्यान दिइन्छ । बदलिँदो विश्व परिवेश, प्रविधिको तीव्र विकास र रोजगारीको स्वरूपमा आएको परिवर्तनलाई ध्यानमा राख्दा अबको शिक्षा प्रणाली सीपमुखी हुनु अत्यावश्यक भइसकेको छ । यस्तो अवस्थामा नेपालले आफ्नो शिक्षा प्रणालीलाई समयानुकूल परिमार्जन गर्नु अपरिहार्य छ ।
आजको शिक्षाले प्रमाणपत्र उत्पादन गर्ने माध्यम मात्र बन्नु हुँदैन, बरु यसले विद्यार्थीलाई आत्मनिर्भर, सिर्जनशील र व्यवसायिक बनाउने लक्ष्य राख्नुपर्छ । नेपालमा धेरै विद्यार्थीहरूले उच्च शिक्षा हासिल गरे पनि रोजगारीका लागि आवश्यक व्यावहारिक सीपको अभावका कारण बेरोजगार रहनुपर्ने अवस्था छ । यसले शिक्षा प्रणालीमा मौलिक सुधारको आवश्यकता स्पष्ट रूपमा देखाउँछ ।
सरकारले शिक्षामा सुधार ल्याउने भन्दै विभिन्न नीतिहरू ल्याए पनि तिनको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुन सकेको छैन । विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्मको पाठ्यक्रम अझै पनि पुरानो संरचनामा आधारित छ । यसलाई आधुनिक प्रविधि, नवप्रवर्तन र उद्यमशीलतासँग जोड्न आवश्यक छ । सीपमूलक शिक्षा प्रणालीले मात्र विद्यार्थीलाई भविष्यका चुनौतीहरूको सामना गर्न सक्षम बनाउँछ ।
व्यावसायिक तथा प्राविधिक शिक्षालाई प्राथमिकतामा राख्नु अहिलेको आवश्यकता हो । नेपालमा अझै पनि प्राविधिक शिक्षा लिनेलाई दोस्रो दर्जाको दृष्टिले हेरिन्छ, जुन सोच परिवर्तन गर्न जरुरी छ । सरकारले प्राविधिक शिक्षालाई सम्मानजनक बनाउने नीति ल्याउनुपर्छ र यस क्षेत्रमा लगानी वृद्धि गर्नुपर्छ । यसले रोजगारी सिर्जना मात्र होइन, देशको आर्थिक विकासमा पनि टेवा पुर्याउँछ ।
शिक्षा प्रणालीमा निजी क्षेत्रको सहकार्य पनि महत्वपूर्ण छ । उद्योग, व्यवसाय र शैक्षिक संस्थाबीच समन्वय गरी पाठ्यक्रम विकास गर्न सकेमा विद्यार्थीहरूलाई आवश्यक सीप सिकाउन सकिन्छ । इन्टर्नसिप, अप्रेन्टिससिप जस्ता कार्यक्रमहरूलाई अनिवार्य बनाउने हो भने विद्यार्थीहरूलाई वास्तविक कार्य अनुभव प्राप्त हुन्छ ।
शिक्षकहरूको भूमिका पनि सीपमुखी शिक्षामा अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । शिक्षकहरूलाई आधुनिक शिक्षण विधि, प्रविधिको प्रयोग र व्यवहारिक शिक्षणमा दक्ष बनाउनु आवश्यक छ । त्यसका लागि नियमित तालिम, प्रोत्साहन र मूल्यांकन प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउनु जरुरी छ । योग्य र प्रेरित शिक्षकबिना कुनै पनि शिक्षा सुधार सफल हुन सक्दैन ।
डिजिटल शिक्षाको विस्तारले पनि सीप विकासमा ठूलो योगदान दिन सक्छ । विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रमा प्रविधिको पहुँच विस्तार गरी अनलाइन शिक्षा, डिजिटल सामग्री र भर्चुअल प्रयोगशालाहरूको विकास गर्न सकिन्छ । यसले शिक्षा प्रणालीलाई समावेशी र पहुँचयोग्य बनाउनेछ ।
अर्कोतर्फ, शिक्षा प्रणालीमा जीवनोपयोगी सीपहरूलाई पनि समेट्नुपर्छ । शैक्षिक ज्ञान मात्र होइन, समस्या समाधान, नेतृत्व क्षमता, सञ्चार सीप र सहकार्य जस्ता गुणहरू पनि विकास गर्न आवश्यक छ । यस्तो समग्र शिक्षाले मात्र विद्यार्थीलाई सफल नागरिक बनाउँछ ।
सरकारले शिक्षा क्षेत्रमा लगानी बढाउनुका साथै नीतिगत स्थायित्व पनि सुनिश्चित गर्नुपर्छ। बारम्बार हुने नीतिगत परिवर्तनले शिक्षा प्रणालीलाई अस्थिर बनाउँछ। दीर्घकालीन योजना बनाएर त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा ध्यान दिनुपर्छ। साथै, शिक्षा सुधारमा स्थानीय सरकारको भूमिका पनि सुदृढ गर्न आवश्यक छ ।
नेपालमा शिक्षा प्रणालीलाई समयानुकूल बनाउन सीपमुखी सोच अपरिहार्य छ । यसका लागि सरकार, शैक्षिक संस्था, निजी क्षेत्र र समाज सबैको साझा प्रयास आवश्यक छ । यदि समयमै आवश्यक सुधार गर्न सकियो भने नेपालको शिक्षा प्रणालीले मात्र सक्षम जनशक्ति उत्पादन गर्ने छैन, देशको समग्र विकासमा पनि महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउनेछ।
