बच्चाको लागि आमाको दूध अमृत

काठमाडौं,२ साउन । बच्चाहरूको शारीरिक, मानसिक र भावनात्मक विकासको लागि, स्तनपान, अनिवार्य खोप र पूरक आहार – तीन कुराको ख्याल गर्न आवश्यक छ । पहिलो छ महिना धेरै विशेष छन् । यसपछि, बच्चालाई पूरक खानाहरू सुरु गरिन्छ । बच्चाको भावनात्मक विकासको लागि, उसलाई धेरै माया र राम्रो पारिवारिक वातावरण चाहिन्छ । यसका लागि अभिभावकले बच्चासँग लगाव बढाउनुपर्छ, उनीसँग खेल्नुपर्छ । उहाँको पोषण र प्रेमको कुनै कमी नहोस्। गर्भधारणको समयदेखि तीन वर्षको उमेरसम्म, बच्चाको मानसिक विकासको अवधि हुन्छ । यस समयमा ७० प्रतिशत भन्दा बढी तंत्रिका विकास हुन्छ । हरेक बालबालिकालाई जीवनमा गुणस्तरीय सुरुवात गर्ने अधिकार छ । यी अधिकारहरूमा राम्रो पोषण, उत्तरदायी हेरचाह, स्वास्थ्य, सुरक्षित वातावरण, र प्रारम्भिक शिक्षा समावेश छ । पूरक खानाहरू छ महिना पछि सुरु हुन सक्छ, तर ध्यान राख्नुहोस् स्तनपान कम्तीमा दुई वर्षसम्म जारी राख्नुपर्छ ।

बच्चाको लागि आमाको दूध अमृत
नवजात शिशुलाई पहिलो ६ महिना आमाको दूध मात्र खुवाउनुपर्छ । यस समयमा बच्चाहरूलाई बोतलको खाना वा अन्य कुनै पनि तरिकाले खुवाउनु उनीहरूको स्वास्थ्यको लागि हानिकारक हुन सक्छ। आमाको दुध कम हुन्छ भन्ने ठुलो भ्रम छ तर वास्तविकता यो हो आमाले जति धेरै दुध बच्चालाई खुवाउनुहुन्छ उति बढ्छ ।
बच्चालाई आमाको दूध खुवाउनुपर्छ किनभने यो एकदमै पाचन हुन्छ । बच्चालाई दूध पिउनासाथ पाचन हुन्छ र एक घण्टामा फेरि भोक लाग्छ । यदि बच्चालाई बोतलको दूध खुवाउने बानी बसालियो भने आमाको दूध स्वतः घट्न थाल्छ । ध्यान राख्नुहोस् यी छ महिनामा बच्चालाई पानी दिनु हुँदैन, उसलाई कुनै घुटी वा केही खुवाउनु हुँदैन।

आमाको पोषणमा बच्चाको निर्भरता
हरेक आमाले आफ्नो नवजात शिशुलाई दिनमा कम्तीमा आठ पटक स्तनपान गराउनुपर्छ । बच्चालाई राती पनि खुवाउन आवश्यक छ । दोस्रो, आमाको भोजनमा कुनै परहेज छैन । आमाले आफ्नो बच्चालाई स्तनपान गराएमा भात, दही, आँप आदि खानु हुँदैन भन्ने मान्यता रहेको छ भने चिकित्सा विज्ञानले स्तनपान गराउँदा आमालाई घरमा बनेका सबै चिज चामल, दाल, हरियो सागसब्जी, रोटी, दाल आदि कम्तीमा चार पटक खानुपर्छ । केरा, अमरूद जस्ता मौसमी फलफूल पनि खाइरहनुहोस् । दूध बनाउने प्रक्रिया बच्चाको दूध सेवन र आमाको खानासँग सम्बन्धित छ । सुत्केरी भएलगत्तै मानिसहरु आमाको दुध पिउने भएकाले खुवाउन दिँदैनन्, चिसो हुने भएकाले दही खान दिँदैनन्, बच्चाको पेट दुख्ने भएकाले आँप खान दिँदैनन् । यी अनुमानहरू गलत छन् । विज्ञान भन्छ स्तनपान गर्दा आमालाई ४०० देखि ४०० पअब िबढी चाहिन्छ अर्थात् घरका मानिसहरूले तीन पटक खाना खाइरहेका छन् भने आमाले चार पटक खाना खानुपर्छ।

कुपोषणको पछाडि कारण
बोतल फिडिङको बढ्दो प्रवृत्ति बालबालिकामा कुपोषणको सबैभन्दा ठूलो कारण हो । जसले गर्दा बालबालिकालाई पखाला र निमोनिया हुने सम्भावना बढी हुन्छ ।
आमाले बच्चालाई बोतलको दूध खुवाउन थालेपछि उनको दूध घट्न थाल्छ ।

पूरक आहार कहिले सुरु गर्ने
६ महिनापछि बच्चालाई दाल पानी खुवाउन थाल्छन्, यो पनि गलत हो । पहिले बच्चालाई दालमा चामल मिसाएर थोरै–थोरै खुवाउन थाल्नुहोस्। छ महिनापछि घरमा जे छ, थोरै–थोरै खुवाउन सकिन्छ । दालको पानी र बाहिरको दूध मात्र खुवाउँदा बच्चामा कुपोषण हुन सक्छ। साथै, बजारमा आउने सबै फिडिङ सूत्रहरू बेवास्ता गर्नुपर्छ। घरमा पकाएको खाना मात्र दिनमा तीनदेखि चार पटक खुवाउनु पर्छ।

मानसिक विकासको लागि यी उपायहरू आवश्यक छन्
छ महिना पछि बच्चाहरूसँग खेल्न सुरु गर्नुहोस्, कुरा गर्नुहोस् र तिनीहरूलाई माया गर्नुहोस्।
– बच्चाको शारीरिक र मानसिक विकासका लागि दुईवटा कुरा सधैं ध्यानमा राख्नुहोस्, पहिलो, आमाको दूध, ६ महिनापछिको पूरक खाना, दोस्रो, आमाबुवासँग बच्चालाई सकारात्मक पारिवारिक वातावरण दिने । यही कुरा गर्भावस्थाको समयमा लागू हुन्छ।
– बालबालिकालाई नियमित र आवश्यक खोप लगाउने । यस क्रममा उनको विकासको अनुगमन पनि गरिन्छ ।

गर्भावस्थाको समयमा सावधानी
गर्भावस्थामा, आमाको आहार सही र सन्तुलित हुनुपर्छ । घरमा पकाएको खाना मात्र लिनुहोस्।

नियमित रूपमा चिकित्सककहाँ गएर आवश्यक खोप लगाइदिने हो भने गर्भमा रहेको शिशुको विकास पनि राम्रो हुन्छ ।

बच्चाको पूर्ण मानसिक विकासका लागि गर्भावस्थामा आमा स्वस्थ रहनु आवश्यक हुन्छ । गर्भावस्थामा आमाको तौल आठदेखि नौ किलोग्रामले बढ्नुपर्छ । साथै आमाको रक्तचाप जाँच गर्न आवश्यक छ। सधैं अस्पतालमा बच्चा जन्माउने।
(डा. रतन गुप्ता, प्राध्यापक, बाल रोग विभागसग्को कुराकानीमा आधारित)