मातातीर्थ औँसी एउटा पर्व मात्र होइन, जीवन दर्शन पनि हो । यसले हामीलाई मानवताको आधारभूत मूल्य, माया, सम्मान र कृतज्ञता सिकाउँछ । आमाको स्थानलाई उच्च राख्ने नेपाली संस्कृतिको यो अनुपम परम्परालाई जोगाउनु र यसको सन्देशलाई दैनिक जीवनमा लागू गर्नु आजको आवश्यकता हो । आमाप्रति गरिने सम्मान एक दिनको कर्तव्य मात्र नभइ जीवनभर निर्वाह गर्नुपर्ने पवित्र जिम्मेवारी हो ।
-माेहनप्रसाद मैनाली
नेपाली समाजमा आमाप्रति सम्मान, श्रद्धा र कृतज्ञता व्यक्त गर्ने अनेकौं सांस्कृतिक परम्पराहरू छन् । तीमध्ये सबैभन्दा महत्वपूर्ण पर्वमध्ये एक हो मातातीर्थ औँसी, जसलाई आमाको मुख हेर्ने दिनका रूपमा पनि चिनिन्छ । प्रत्येक वर्ष वैशाख कृष्ण औँसीका दिन मनाइने यो पर्वले केवल धार्मिक आस्था मात्र होइन, सामाजिक र भावनात्मक मूल्यहरूको पनि गहिरो प्रतिबिम्ब प्रस्तुत गर्छ ।
मातातीर्थ औँसीको मूल सार आमाप्रति समर्पण हो । आमा केवल जन्म दिने व्यक्ति मात्र होइन, सन्तानको जीवन निर्माण गर्ने पहिलो गुरु हुन् । उनको माया, त्याग, धैर्य र समर्पणको मूल्य कुनै पनि भौतिक वस्तुले तौलन सकिँदैन । यस पर्वका दिन जीवित आमालाई मीठा परिकार खुवाउने, उपहार दिने र सम्मान प्रकट गर्ने चलन छ भने दिवंगत आमाको सम्झनामा तीर्थस्थलमा गई तर्पण, पिण्डदान तथा श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्ने परम्परा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण मानिन्छ ।
काठमाडौंको मातातीर्थ विशेष रूपमा यस पर्वसँग जोडिएको छ । त्यहाँ रहेको कुण्डमा स्नान गरी दिवंगत आमाको आत्माको शान्तिको कामना गर्ने विश्वास छ । धार्मिक मान्यता अनुसार यस दिन मातातीर्थमा स्नान गर्दा आमाको मुहार देख्न पाइन्छ भन्ने जनविश्वासले पनि यस पर्वलाई अझ गहिरो बनाएको छ ।
मातातीर्थ औँसी धार्मिक कर्मकाण्डमा मात्र सीमित छैन । यसले हाम्रो सामाजिक संरचना र मूल्य प्रणालीलाई पनि झल्काउँछ । आधुनिकता र व्यस्त जीवनशैलीका कारण पारिवारिक सम्बन्धहरू कमजोर हुँदै गएको सन्दर्भमा यस्ता पर्वहरूले सम्बन्धहरूलाई पुनः सुदृढ गर्ने अवसर प्रदान गर्छन् । आमासँग समय बिताउने, उनको भावना बुझ्ने र उनको योगदानलाई कदर गर्ने दिनका रूपमा यस पर्वको महत्व अझ बढ्दै गएको छ ।
आजको समयमा, जब धेरै वृद्ध आमाहरू एक्लोपनको पीडामा बाँचिरहेका छन्, मातातीर्थ औँसीले हामीलाई आत्ममूल्याङ्कन गर्ने अवसर पनि दिन्छ । के हामीले आफ्नो कर्तव्य पूरा गरिरहेका छौं ? के आमाको सम्मान केवल एक दिनमा सीमित छ, वा हामी वर्षभरि उनको माया र त्यागको कदर गर्छौं ? यस्ता प्रश्नहरूले समाजलाई नैतिक रूपमा सजग बनाउने काम गर्छन् ।
यसका साथै, यो पर्वले नेपाली संस्कृतिको निरन्तरता र पहिचानलाई पनि बलियो बनाउँछ । पुस्तान्तरणसँगै परम्पराहरू हराउँदै जाने खतरा रहँदा मातातीर्थ औँसीजस्ता पर्वहरूले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो संस्कृतिसँग जोड्ने पुलको काम गर्छन् ।
बालबालिकालाई आमाको महत्व सिकाउने, परिवारप्रति जिम्मेवारी बोध गराउने र संस्कार हस्तान्तरण गर्ने माध्यमका रूपमा पनि यस पर्वको भूमिका उल्लेखनीय छ ।
यद्यपि, केही स्थानहरूमा यस पर्वलाई केवल औपचारिकतामा सीमित गर्ने प्रवृत्ति पनि देखिन्छ । महँगो उपहार र प्रदर्शनमा केन्द्रित हुँदै जाँदा यसको मूल भावनात्मक र नैतिक सन्देश ओझेलमा पर्न सक्छ । त्यसैले, मातातीर्थ औँसीको वास्तविक महिमा बुझ्दै यसको सारलाई आत्मसात गर्नु आवश्यक छ । आमाप्रति सच्चा माया, सम्मान र कृतज्ञता नै यस पर्वको आत्मा हो, जसलाई व्यवहारमा उतार्नु नै सबैभन्दा ठूलो पूजा हो ।
मातातीर्थ औँसीसँग सम्बन्धित एक लोकप्रिय दन्त्य कथा प्रचलित छ, जसले यस पर्वको भावनात्मक र धार्मिक महत्वलाई अझ स्पष्ट बनाउँछ ।
एक समयको कुरा हो, एक जना युवक आफ्नी आमासँग अत्यन्त प्रेम गर्थ्याे। आमाको निधन भएपछि ऊ निकै शोकमा डुब्यो र दिनरात आमालाई सम्झेर रुँदै बस्न थाल्यो । एक दिन उसले आफ्नो आमालाई फेरि एकपटक देख्न पाउने आशामा विभिन्न तीर्थस्थानहरू धाउन थाल्यो । यस क्रममा ऊ काठमाडौंको मातातीर्थ पुगेछ ।
त्यहाँ रहेको पवित्र कुण्डमा स्नान गर्दा उसले पानीमा आफ्नी आमाको अनुहार देख्न पायो भन्ने विश्वास गरिन्छ । आमाको झल्को देखेपछि उसको मन शान्त भयो र उसले आमाको आत्माको शान्तिको कामना गर्दै श्रद्धापूर्वक तर्पण गर्यो । त्यसपछि यो विश्वास फैलियो कि मातातीर्थको कुण्डमा स्नान गर्दा दिवंगत आमाको मुहार देख्न पाइन्छ ।
यही दन्त्य कथाबाट प्रेरित भएर हरेक वर्ष बैशाख कृष्ण औँसीका दिन मानिसहरू मातातीर्थ पुगेर आफ्ना दिवंगत आमाप्रति श्रद्धा प्रकट गर्ने परम्परा विकसित भएको मानिन्छ । यो कथा धार्मिक विश्वास मात्र होइन, आमाप्रतिको गहिरो माया र सम्झनाको प्रतीक पनि हो ।
तस्वीर : एआई
