डिजिटल प्रविधिले संसारलाई नजिक ल्याएको छ, तर मानिसको मन एकआपसमा टाढिँदै गएको छ । सामाजिक सञ्जालको भीडमा घेरिएर पनि हरेक व्यक्ति एक्लोपनको सिकार भइरहेका छन् ।
-माेहनप्रसाद मैनाली
डिजिटल प्रविधिले मानव जीवनलाई अभूतपूर्व रूपमा सहज बनाएको छ । केही सेकेन्डमै संसारका कुनै पनि कुनामा रहेका व्यक्तिसँग सम्पर्क गर्न सकिने अवस्था आज सामान्य भइसकेको छ । सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन बैठक, भिडियो कल, च्याटिङ एप्स र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले हाम्रो दैनिकीलाई छिटो, सजिलो र प्रभावकारी बनाएका छन् । तर यति धेरै ‘जडान’का बीच पनि आजको समाजमा एक्लोपनको समस्या मौन रूपमा बढ्दै गएको छ ।
निरन्तर जोडिएको देखिने डिजिटल युगमा मानिस कसरी एक्लो महसुस गर्छ भन्ने प्रश्न उठ्छ तर एक्लोपन भनेको एक्लै बस्नु मात्र होइन, यो भावनासँग गाँसिएको अनुभूति पनि हो । भीडमा हुँदा पनि आफूलाई नबुझिएको, नसुन्निएको वा नचाहिएको महसुस हुनु एक्लोपन हो । डिजिटल माध्यमले मानिसलाई भौतिक रूपमा टाढा भएकासँग नजिक ल्याए पनि भावनात्मक रूपमा झन् टाढा बनाइरहेको देखिन्छ । सामाजिक सञ्जालमा सयौँ ‘मित्र’ हुँदाहुँदै पनि वास्तविक जीवनमा गहिरो संवादको अभाव बढ्दो छ ।
डिजिटल युगको एक प्रमुख समस्या सतही सम्बन्ध हो ।
सामाजिक सञ्जालमा देखाइने जीवन प्रायः सजाइएको, फिल्टर गरिएको र वास्तविकताभन्दा फरक हुन्छ । मानिसहरू अरूको ‘परफेक्ट’ देखिने जीवनसँग आफ्ना कमजोरी तुलना गर्न थाल्छन्, जसले आत्मसम्मान घटाउँछ र एक्लोपनको भावना बढाउँछ । लाइक, कमेन्ट र शेयरले क्षणिक खुशी त दिन्छ, तर गहिरो आत्मीयता दिन सक्दैन ।
युवापुस्तामा यो समस्या थप जटिल देखिन्छ । दैनिक अधिकांश समय स्क्रिनमा बित्ने, प्रत्यक्ष कुराकानी घट्ने र परिवार वा समाजसँगको अन्तरक्रिया कमजोर हुने क्रम बढ्दो छ । क्याम्पस, क्याफे वा सार्वजनिक स्थानमा पनि धेरैजसो युवा मोबाइलमै व्यस्त देखिन्छन् । साथमा बसेर पनि एकअर्कासँग कुरा नगर्ने प्रवृत्तिले सम्बन्धलाई खोक्रो बनाइरहेको छ । यसले मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्दै तनाव, चिन्ता र डिप्रेसनजस्ता समस्यालाई जन्म दिइरहेको छ ।
एक्लोपन युवामा मात्रै सीमित छैन । वृद्धवृद्धा पनि डिजिटल युगको एक्लोपनबाट अछुतो छैनन् । परिवारका सदस्य काम, पढाइ वा वैदेशिक रोजगारीका कारण टाढा हुँदा, प्रविधि प्रयोग गर्न कठिन भएका वृद्धहरू झन् अलग्गिएको महसुस गर्छन् । फोन वा भिडियो कलले केही हदसम्म सहारा दिए पनि दैनिक सानातिना संवाद, साथ र स्पर्शको कमी पूर्ति गर्न सक्दैन । डिजिटल युगको अर्को पाटो भनेको कामको स्वरूपमा आएको परिवर्तन हो । घरबाटै काम गर्ने संस्कृति, अनलाइन बैठक र स्वतन्त्र कामले लचिलोपन दिएपनि कार्यस्थलमा हुने सामाजिक अन्तरक्रिया घटाएको छ । सहकर्मीहरूसँगको अनौपचारिक कुराकानी, हाँसो–ठट्टा र सामूहिक अनुभवको कमीले काम गर्ने मानिसहरू पनि मानसिक रूपमा एक्लिन थालेको देखिन्छन् ।
यस्ता समस्याको जड डिजिटल प्रविधिलाई दिएर पन्छिन मिल्दैन, प्रविधि समस्या होइन । समस्या समाधानका लागि व्यक्तिगत, पारिवारिक र सामाजिक रुपमा सोच्न आवश्यक छ । व्यक्तिगत तहमा डिजिटल सन्तुलन अत्यन्त जरुरी छ । सामाजिक सञ्जाल र मोबाइल फोनको प्रयोगमा सीमा तोक्नु, दिनको केही समय स्क्रिनबाट टाढा रहनु, प्रत्यक्ष भेटघाट र संवादलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ । गहिरो सम्बन्ध निर्माण गर्न समय, ध्यान र संवेदना चाहिन्छ, जुन स्क्रिनभन्दा बाहिर सम्भव हुन्छ । आत्मचिन्तन, ध्यान, पुस्तक पढ्ने, संगीत सुन्ने वा प्रकृतिसँग समय बिताउनेजस्ता अभ्यासले पनि एक्लोपन कम गर्न सहयोग पुर्याउँछ ।
पारिवारिक तहमा संवादको संस्कृतिलाई पुनर्जीवित गर्नुपर्छ । एउटै छानामुनि बस्दा पनि सबै आ–आफ्नो स्क्रिनमा हराउने प्रवृत्ति तोड्न आवश्यक छ । सँगै खाना खाने, दिनभरिका अनुभव साझा गर्ने, साना खुसी र समस्याबारे खुला कुरा गर्ने वातावरण बनाउन सकियो भने परिवार नै एक्लोपनको सबैभन्दा बलियो उपचार हुन सक्छ ।
सामाजिक तहमा समुदायको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ । छिमेक, क्लब, स्वयंसेवी संस्था, खेलकुद समूह, सांस्कृतिक कार्यक्रम र सामाजिक गतिविधिले मानिसलाई जोड्ने काम गर्छन् । डिजिटल प्लेटफर्मलाई पनि यस्ता सकारात्मक भेटघाटको माध्यम बनाउन सकिन्छ । अनलाइन समूहलाई अफलाइन भेटघाटमा रूपान्तरण गर्ने प्रयासले सम्बन्धलाई गहिरो बनाउन सक्छ ।
शैक्षिक संस्थाहरू र कार्यस्थलले पनि मानसिक स्वास्थ्य र सामाजिक सम्बन्धलाई महत्व दिनुपर्छ । विद्यार्थी र कर्मचारीका लागि परामर्श सेवा, समूह गतिविधि, छलफल र सहकार्यका अवसर सिर्जना गर्न सके एक्लोपनको समस्या कम गर्न सकिन्छ । मानसिक स्वास्थ्यबारे खुला रूपमा कुरा गर्ने संस्कृतिले मानिसलाई आफ्नो समस्या साझा गर्न सहज बनाउँछ ।
डिजिटल युगमा एक्लोपनको समाधान प्रविधिलाई अस्वीकार गर्नु होइन, मानवीय सम्बन्धलाई पुनः केन्द्रमा राख्नु हो । प्रविधि हाम्रो सहायक हो, विकल्प होइन । स्क्रिनले जोडेको संसारभन्दा पनि मनले जोडिएको सम्बन्ध नै जीवनको वास्तविक सम्पत्ति हो । यदि हामीले प्रविधि र मानवताको सन्तुलन कायम गर्न सक्यौँ भने, डिजिटल युग एक्लोपनको होइन, अर्थपूर्ण सम्बन्धको युग बन्न सक्छ ।
